a) Średniowiecze
Badacze katoliccy wywodzą początki bractw z działalności
pierwszej gminy chrześcijańskiej w Jerozolimie.
Chrześcijanie uczestnicząc w Eucharystii, która jest
symbolem jedności Ciała Mistycznego, ściśle jednoczyli się miedzy sobą.
W ich przekonaniu Kościół był prawdziwym bractwem i jedynym znakiem
miłosierdzia. Bractwo osiągało swoje apogeum, kiedy wszyscy wierzący
byli razem i wszystko mieli wspólne.
Idei bractwa w takiej formie
nie udało się długo utrzymać, bowiem w miarę rozwoju chrześcijaństwa
wzmagał się nacisk czynników zewnętrznych i konieczność przystosowania
się do nowych warunków. Na skutek wzrostu prześladowań doszło także
do kryzysu bractw, a nawet do ich upadku; przetrwała jednak idea zbiorowego
działania wiernych.
We wczesnym średniowieczu pierwsze bractwa powstały na zachodzie Europy,
jako wyraz dążenia do uzyskania pomocy w życiu doczesnym i po śmierci.
Dwaj wielcy święci tego okresu, św. Beda i św. Bonifacy, byli w swoich
krajach propagatorami stowarzyszeń modlitewnych.
Idea bractw duchownych odżyła
w następnych wiekach i przyczyniła się do powstania w klasztorach grup
modlitewnych, które z kolei w czasach Karolingów doprowadziły do utworzenia
związków klasztorów.
Dość wcześnie dało się zauważyć
dążenie ludzi świeckich do udziału w modłach klasztornych. Wyrazem tego
było polecanie się modlitwom zakonników, najczęściej dla uzyskania zbawienia
własnej duszy, dusz rodziców i krewnych.
Z czasem powstały specjalne
bractwa kaznodziejsko-modlitewne związane z zakonem, ale ze znaczną
przewagą świeckich. Bractwa te usamodzielniały się i prowadziły niezależną
działalność. W X wieku istniało wiele bractw we Włoszech. Ich specyfiką
był mieszany skład złożony z duchownych i świeckich, mężczyzn i kobiet.
Wszystkich łączyła chęć uprawiania wspólnych praktyk religijnych, specjalnych
ćwiczeń duchowych oraz spełnianie dobrych uczynków. Członkowie świeccy
mieli obowiązek pomagać chorym i biednym współbraciom, zaś duchowni
powinni odprawiać 7 mszy św.
Wydaje się, że już w XIII w.
ukształtowały się określone rodzaje bractw. Przyjmuje się najczęściej,
że kryterium podziału bractw na pewne typy jest rodzaj poświęcenia,
względnie głównego patrona bractwa; będą to więc bractwa poświęcone
Bogu, świętym, częściej Najświętszej Maryi Pannie.
Drugie kryterium działalności
brackiej stanowiła działalność charytatywna wobec bliźnich. Zakładano
szpitale, udzielano w wielu miastach wsparcia moralnego i materialnego.
Wyrazem tego było powstanie w XIII w. wielu bractw Ducha św., członkowie
tego bractwa zajęli się opieką nad chorymi.
Do dzisiaj nie znamy dokładnej
liczby bractw, które zajmowały się akcją charytatywną wśród chorych,
ubogich, cudzoziemców, pielgrzymów, umierających itp. Bractwa były wszędzie,
stosownie do nauki chrześcijańskiej i wskazania Ewangelii: "Cokolwiek
uczyniliście jednemu z tych maluczkich, mnieście uczynili" (Mt
25,40).
Charakterystycznymi dla średniowiecza
były inne liczne bractwa jak np.: budowniczych mostów, biczowników i
wiele innych.
W tym czasie ogromną wagę przywiązywał
Kościół do walki o czystość wiary, zagrożonej na początku XIII w. przez
liczne herezje. Do walki z nimi włączyły się tzw. Bractwa rycerskie,
najbardziej znane było bractwo białe.
Wszystkie Bractwa miały za
cel: umacnianie swoich członków w wierze poprzez praktyki religijne,
oraz udzielanie
|
|
swym członkom pomocy duchowej
i materialnej. Dla ułatwiania wykonywania praktyk religijnych bractwa
starały się o uzyskanie osobnych kaplic, które obsługiwali wyznaczeni
kapelani, jak też osobnych świąt i nabożeństw.
b) Czasy nowożytne
Wiek XVI zaznaczył się nadzwyczajnym rozwojem bractw.
Kiedy Kościół i jego nauka narażone były na ataki zwolenników Reformacji,
nastąpiła konsolidacja katolików i dążenie do łączenia się w większe
grupy.
Wobec zaprzeczenia przez protestantów obecności Chrystusa
w Eucharystii, katolicy zaczęli rozpowszechniać kult Najświętszego Sakramentu,
m.in. poprzez święto Bożego Ciała, istniejące od XIII wieku oraz przez
zakładanie bractw poświęconych kultowi Eucharystii.
Podobnie jak w średniowieczu,
istniały także w tym okresie bractwa rycerskie, mające na celu walkę
z heretykami, jak np. wielkie bractwo pod wezwaniem Męki Pańskiej, bractwo
Imienia Jezus oraz bractwo św. Anny. Ich członkowie, obok innych przyrzeczeń
składali zobowiązanie do poniesienia najwyższej ofiary w obronie wiary
oraz przysięgę posłuszeństwa papieżowi, biskupowi, królowi, przełożonym
bractwa oraz przywódcom wojskowym Ligi katolickiej.
Wiek XVIII doprowadził do zahamowania
rozwoju bractw, a następnie do regresu, m.in. z powodu krytyki ich działalności
przez filozofów i publicystów wieku Oświecenia.
c) Rozwój bractw w Polsce
Pierwsze bractwa na ziemiach polskich powstały w
XII wieku w klasztorze benedyktyńskim w Lubiniu. W XII wieku powstawały
bractwa szpitalne w Środzie Śląskiej przy konwencie benedyktynów, w
Ziębicach przy szpitalu świętych Piotra i Pawła oraz w Polkowicach przy
szpitalu Świętego Ducha. W 1347 roku powstaje pierwsze bractwo Najświętszego
Sakramentu w Krakowie. W następnych latach powstają liczne bractwa ku
czci Matki Bożej i świętych.
Organizacje brackie w Polsce wykazywały zróżnicowanie
członków w zależności od składu społecznego i zawodowego, a także celów
działalności. Wydaje się, że odwrotnie niż na Śląsku istniało rozgraniczenie
między bractwami działającymi w miastach i przeznaczonymi dla mieszczan,
a bractwami erygowanymi przy klasztorach fundowanych najczęściej przez
magnatów.
Całkowicie unikalną pozycję zajmowały cztery bractwa:
Aniołów Stróżów, Różańcowe, św. Anny i Koronacji Matki Boskiej Częstochowskiej.
Wśród członków przeważała szlachta z całej Rzeczpospolitej, nie brak
było mieszczan i ludności wiejskiej.
Rozwój bractw odbywał się przez oddziaływanie różnych
czynników, tak zewnętrznych jak i wewnętrznych. Na przełomie XVI i XVII
wieku doszło do zasadniczej przemiany, gdyż zamiast takich bractw jak:
ubogich, miłosierdzia, stanowych, których początki sięgały średniowiecza,
zaczęły powstawać bractwa związane z poszczególnymi zakonami. Obok sodalicji
studenckich, powstających pod opieką jezuitów, dominikanie rozwijali
bractwa różańcowe; karmelici szkaplerzne; franciszkanie św. Anny, św.
Antoniego Padewskiego, św. Franciszka z Asyżu, Męki Pańskiej, Niepokalanego
Poczęcia NMP, Pocieszenia NMP; augustianie paska św. Augustyna; paulini
Aniołów Stróżów.
Bractwa i stowarzyszenia religijne działające na
ziemiach polskich były erygowane w oparciu o przepisy obowiązujące w
całym Kościele katolickim, a mianowicie: naboru członków, form samorządów,
obowiązków i przywilejów.
|
Od
średniowiecza jedną