Wprowadzenie do "Testamentu" świętego Franciszka
Święty Franciszek
Z pism św. Franciszka najwięcej szczegółów biograficznych przekazuje Testament. Franciszek sam stwierdza, że swoją drogę nawrócenia rozpoczął od posługiwania trędowatym, a ostatecznie zdecydował się na opuszczenie świata. Wyraża przekonanie, że dokonało się to za szczególną interwencją Boga: "Pan dał mi rozpocząć życie pokuty", "Pan sam wprowadził mnie między nich (trędowatych)", "Pan dał mi taką wiarę".
Franciszek kreśli też w Testamencie niektóre charakterystyczne rysy swej duchowości, jakimi są: szacunek i zaufanie do kapłanów jako szafarzy Eucharystii, cześć dla Jezusa Chrystusa w Najświętszym Sakramencie, uszanowanie dla Słowa Bożego oraz związany z tym szacunek okazywany teologom, jako wykładającym Słowo Boże.
W dalszej części Testamentu Franciszek ukazuje nam początki rozwoju Pierwszego Zakonu. Znów jest przekonany, że dokonało się to za Boskim natchnieniem ("...nikt mi nie wskazał, co mam czynić, lecz sam Najwyższy objawił mi..."), wskazuje na Ewangelię jako na podstawową normę życia Braci Mniejszych, wreszcie opowiada historię Reguły aprobowanej przez papieża. Z charakterystycznych cech życia pierwszych Franciszkanów wymienia Franciszek ubóstwo, liturgiczną modlitwę Kościoła oraz pracę. Przy tej okazji objawia Franciszek swoje pragnienie, aby wszyscy bracia oddawali się pracy.
Dalsza część Testamentu ma charakter raczej zachęt i wskazań, niż relacji o początkach życia Braci Mniejszych. Franciszek upomina, aby bracia zachowywali ubóstwo w kościołach i domach i by nie ubiegali się o polecające pisma papieskie. Wyraża następnie swoje pragnienie zachowywania posłuszeństwa właściwym przełożonym oraz wierności modlitwie liturgicznej, na koniec przepisuje sposoby postępowania z braćmi, którzy łamaliby Regułę, a tym samym przyczyniali się do rozbijania braterskiej jedności. W tych sposobach postępowania kardynał-biskup Ostii jawi się jako opiekun Zakonu ze strony Kościoła.
Ostatnie zdania Testamentu dotyczą wierności w zachowaniu tekstu Testamentu oraz jego łączności z Regułą. Całość kończy się błogosławieństwem Franciszka, udzielonym tym wszystkim, którzy wiernie wypełniają sposób życia Braci Mniejszych.
Testament nie ma dat. Na jego podstawie nie możemy więc powiedzieć, kiedy nastąpiło nawrócenie Franciszka lub kiedy papież zatwierdził sposób życia Braci Mniejszych. Możemy jednak stwierdzić, że fakty takie miały miejsce. Możemy też sądzić, że wymienione przez Franciszka charakterystyczne cechy życia pierwszych Braci Mniejszych, to przede wszystkim charakterystyczne cechy życia samego Franciszka to, co sam uważał za najcenniejsze, czym sam żył i co chciał przekazać braciom w duchowym spadku. Podobnie rzecz ma się z zawartymi w testamencie zachętami i wskazaniami.
Datę ma natomiast Reguła w wersji zatwierdzonej: jest to data wydania bulli papieskiej, zatwierdzającej Regułę 29 listopada ósmego roku pontyfikatu papieża Honoriusza III, który dokonał aktu zatwierdzenia. Z historii Kościoła wiadomo, że Honoriusz III obrany został papieżem 18 lipca 1216 r., łatwo zatem obliczyć, że siedem lat pontyfikatu upłynęło 18 lipca 1223 r., a więc listopad ósmego roku pontyfikatu wypadał w 1223 r. Zatem data zatwierdzenia Reguły Braci Mniejszych, to 29 listopada 1223 r.
Uważni czytelnicy zapewne skojarzyli sobie w tym momencie, że 29 listopada obchodzone jest święto Wszystkich Świętych Zakonu Serafickiego. Tak! Właśnie w rocznicę zatwierdzenia Reguły.
Biorąc pod uwagę to, co o powstaniu Reguły mówiliśmy w poprzednim artykule naszego cyklu, obie wersje Reguły zatwierdzoną i niezatwierdzoną potraktujemy łącznie, jako odmiany tego samego dokumentu. Z treści jawi się nam nie tyle biografia Franciszka, ile raczej podobnie jak w wypadku Testamentu wizja pewnego ideału, jaki mieli realizować Bracia Mniejsi i jakim z pewnością żył Franciszek.
Według Reguły Bracia Mniejsi mieli zachowywać Ewangelię jako główną normę życia. Wierność Ewangelii w szczególny sposób wyrażała się przez zachowywanie ubóstwa, posłuszeństwa i czystości. Franciszek deklaruje posłuszeństwo papieżowi Honoriuszowi i jego następcom, bracia zaś zostają zobowiązani do posłuszeństwa Franciszkowi i jego następcom.
Prawo przyjmowania nowych kandydatów zarezerwowane jest ministrom prowincjalnym (mamy więc do czynienia ze strukturą administracyjną zakonu prowincjami i przełożonymi prowincji); kandydata obowiązuje przed przyjęciem zbycie majątku na rzecz ubogich oraz wierność nauce Kościoła, badana egzaminem, po przyjęciu zaś roczny okres próby, po którym mają być przyjęci na stałe "pod posłuszeństwo".
Reguła przewiduje także specjalny strój braci, zarówno w okresie próby jak i po przyjęciu do wspólnoty. Braci obowiązuje odmawianie liturgicznej modlitwy Kościoła (brewiarza), a jeśliby nie umieli czytać, w miejsce poszczególnych godzin liturgicznych mają odmówić określoną ilość "Ojcze nasz". Reguła przewiduje także posty: od Uroczystości Wszystkich Świętych do Bożego Narodzenia oraz w czasie Wielkiego Postu, a w innych okresach tylko w piątki, z zachętą, ale bez zobowiązania, do zachowania czterdziestodniowego postu począwszy od Uroczystości Objawienia Pańskiego.
Normy dotyczące postu kończy Franciszek bardzo praktyczną uwagą: "I wolno im według Ewangelii jeść wszystkie potrawy, jakie im podadzą".
Reguła zakazuje jazdy konno, która w tamtych czasach była oznaką bogactwa i należenia do klasy ludzi zamożnych, tzw. maiores (więksi), w przeciwstawieniu do których Franciszek nazywał swą wspólnotę "minores" mniejsi. Zakazuje także przyjmowania pieniędzy, dozwalając pobierać zapłatę za pracę tylko w naturze. Troskę o doczesne potrzeby braci, zwłaszcza chorych, zaleca Reguła prowincjałom i kustoszom (inny urząd czy raczej posługa we wspólnocie). Bracia są obowiązani do pracy, choć Reguła nie postanawia, jakiej konkretnie pracy mają się oddawać. Franciszek był jednak wielkim realistą i zdawał sobie sprawę z tego, że zaangażowanie w pracę może przyćmić ducha modlitwy, przestrzega więc w Regule przed tym niebezpieczeństwem.
Sporo miejsca obie wersje Reguły poświęcają stosunkom pomiędzy braćmi. Przełożeni wszystkich szczebli mają za zadanie służyć braciom, wszyscy wzajemnie mają nazywać siebie braćmi i okazywać gotowość do świadczenia sobie przysług, mają unikać sporów i kłótni, zachowywać natomiast zgodę, pokój i radość i miłość. Rzeczy doczesne, nawet konieczne do życia, mają bracia traktować tylko jako dane do użytku, a pobyt na ziemi jako pielgrzymkę.
Reguła potwierdza funkcjonującą już we wspólnocie instytucję kapituły: ma się ona odbywać około Uroczystości Zesłania Ducha Świętego, zgromadzeni na niej ministrowie prowincjalni i kustosze dokonują wyboru ministra generalnego, którego kadencja nie jest określona, ale wyboru następcy wystarczy słuszne przekonanie braci, że dotychczasowy minister generalny "nie jest odpowiedni do służby i ogólnego pożytku braci". Po tej kapitule ministrowie prowincjalni mogą w swoich okręgach zebrać na kapitułę okręgową czy prowincjalną braci im podległych.
Jednym z głównych zadań ministrów, tak generalnego jak i prowincjalnych, jest odwiedzanie braci, zachęcanie ich do trwania w ślubowanym sposobie życia, a w razie potrzeby upominanie i poprawianie. Bracia mają prawo postanowić, że odpuszczanie niektórych grzechów (szczególnie ciężkich lub powodujących wielkie zgorszenie pomiędzy braćmi) zastrzeżone jest ministrom prowincjalnym. Ministrowie jednak nawet w wypełnianiu przykrej roli wymierzających kary mają zachować opanowanie, spokój, a nade wszystko miłosierdzie.
Głoszenie Słowa Bożego ma być poprzedzone egzaminem przeprowadzonym przez ministra generalnego, który daje kaznodziei swoje upoważnienie, oraz ma odbywać się za aprobatą biskupa diecezji. Posługa zaś misjonarska wśród pogan, czy to dokonywana przez czynne głoszenie Słowa Bożego, czy tako poprzez przykład życia, zawsze wymaga pozwolenia ministra generalnego, który do tego zadania ma wyznaczać braci możliwie najlepszych i obdarzonych specjalnym powołaniem misyjnym.
Unikanie choćby cienia podejrzeń o nieobyczajność wyraża się w Regule poprzez zakaz wchodzenia do klasztorów mniszek oraz poprzez zakaz przyjmowania funkcji ojca chrzestnego.
Wierność Kościołowi ma być zabezpieczona przez instytucję tzw. kardynała protektora, który ma sprawować nad zakonem nadzór w imieniu Stolicy Apostolskiej.
Jaki zatem obraz Franciszka moglibyśmy spróbować nakreślić na podstawie Reguły i Testamentu? Jest to człowiek przekonany o powołaniu przez Boga do wypełniania szczególnej drogi życia, która rozpoczęła się posługą wśród trędowatych, a zaowocowała powstaniem Zakonu Braci Mniejszych.
Droga ta realizuje się w zachowywaniu Ewangelii, z której wysnuty jest wniosek o życiu w posłuszeństwie, ubóstwie i czystości, w jedności z Kościołem, pod opieką Stolicy Apostolskiej, w braterskiej wspólnocie ludzi mających podobne ideały i pod kierunkiem prawowitych przełożonych ministra generalnego oraz ministrów prowincjalnych.

Roland Prejs OFM Cap.