Wprowadzenie do Pism świętego Franciszka
Święty Franciszek
Zacznijmy od dokumentów urzędowych, jakimi dysponujemy. Nie mamy, niestety, ani metryki urodzin, ani metryki chrztu Franciszka, bo... nigdy ich nie sporządzono. Księgi metrykalne zaprowadzone zostały znacznie później. W czasach Franciszka ludzie podchodzili do tych spraw o wiele prościej niż my: w Europie wszyscy byli katolikami, wszyscy więc po urodzeniu zostawali ochrzczeni, nie było zatem potrzeby zapisywać chrztu.
Data urodzenia była dla ówczesnych ludzi rzeczą obojętną; jeśli już interesowano się czyjąś datą urodzenia, to następcy tronu. W królestwie nie było rzeczą obojętną, czy monarcha ma męskiego potomka, czy królewski syn urodził się zdrowy, czy przeżyje i odziedziczy po ojcu panowanie. Ale syn mieszczanina, nawet bogatego, nie budził już takich emocji. Zresztą i pisać umiało niewielu.
Nie ma również dokumentów szkolnych Franciszka, świadectw, dyplomów czy katalogów ocen. W ogóle dokumentów urzędowych zachowało się niewiele: kilka ich jest, ale zostawmy je na później. Są natomiast pisma Franciszka.
Pism tych także jest niewiele, ale są. Tematycznie dzielimy je na cztery umowne grupy: Napomnienia, Reguły, Listy, Modlitwy.
Gdy zaś chodzi o sposób powstania, wyróżniamy autografy, czyli pisma, które wyszły spod ręki Franciszka, pisma dyktowane, czyli takie, w których powstaniu Franciszek posłużył się sekretarzem (lub sekretarzami), wreszcie pisma relacjonowane, a więc takie, których Franciszek nie zamierzał podawać w formie pisemnej (modlitwy, wypowiedzi, nauki), zostały jednak - mniej lub bardziej wiernie - zapamiętane i zapisane, lub przynajmniej streszczone przez inne osoby.
Niektórzy badacze franciszkanizmu przyjmują inne podziały pism Franciszka, nie będziemy się jednak tym zajmować; na nasz użytek te dwa podziały wystarczą.
Do naszych czasów dochowały się tylko dwa autografy. Są to: z grupy Listów "List do brata Leona" i z grupy Modlitw "Uwielbienie Boga Najwyższego", które na odwrocie ma "Błogosławieństwo dla brata Leona". Pierwszy dokument przechowywany jest w katedrze w Spoleto, drugi - w bazylice św. Franciszka w Asyżu.
Tak więc brat Leon, jeden z pierwszych towarzyszy Franciszka, przyczynił się do tego, że przynajmniej te dwa własnoręczne pisma Serafickiego Ojca dotrwały do naszych czasów.
Do autografów należy też zaliczyć "Zachętę do uwielbienia Boga". Została ona własnoręcznie napisana przez Franciszka i autograf jej znany był jeszcze w XVI w., dziś jednak już nie istnieje, a tekst modlitwy znamy tylko z odpisów.
Znacznie więcej mamy natomiast pism podyktowanych przez Franciszka. Są nimi: w grupie Reguł "Reguła dla pustelni", "Testament", "Testament sieneński", "Ostatnia wola napisana dla św. Klary", "Zachęta dla Ubogich Pań w klasztorze św. Damiana"; w grupie Listów "List do wiernych" w dwóch redakcjach, "List do rządców narodów", "List do duchownych" w dwóch redakcjach, "List do całego zakonu", "List do pewnego ministra", "List do kustoszów" w dwóch redakcjach i "List do św. Antoniego"; w grupie modlitw "Pozdrowienie Błogosławionej Maryi Dziewicy", "Pozdrowienie cnót", "Pieśń słoneczna (Pochwała stworzeń)", "Wykład modlitwy Ojcze nasz", "Modlitwy pochwalne odmawiane przy wszystkich godzinach" i "Oficjum o Męce Pańskiej".
Do tej grupy pism należy też "Reguła Braci Mniejszych", ale o niej musimy powiedzieć nieco więcej. Pierwszą bowiem regułą Braci Mniejszych było kilka zdań z Ewangelii, wybranych przez Franciszka, reszty dopełniał przykład życia Serafickiego Ojca. W miarę jednak upływu czasu, gdy braci zaczęło przybywać, jawiła się coraz pilniejsza potrzeba spisania norm prawnych.
Franciszek niczego nie chciał narzucać, przeciwnie: oczekiwał, że inicjatywa wyjdzie ze strony braci lub przynajmniej zaaprobują oni przedłożone propozycje. Temu m.in. celowi służyły coroczne kapituły.
Współczesny Franciszkowi kardynał Jakub z Vitry już w 1216 r. zauważył, że przepisy o życiu Braci Mniejszych są opracowywane i uchwalane przez wszystkich braci na dorocznej kapitule, a następnie zatwierdzane przez Stolicę Apostolską, choć wydaje się rzeczą oczywistą, że w takich postanowieniach kapituł zdanie Franciszka miało swoją wymowę i brane było pod uwagę przed innymi.
Z kolei sam Franciszek we wspomnianym już "Liście do pewnego ministra" pisze tak: "Ze wszystkich zaś rozdziałów reguły, które mówią o grzechach śmiertelnych, zrobimy na kapitule Zielonych Świąt z pomocą Bożą i za radą braci taki rozdział: (...)". Wynika z tego, że projekty postanowień kapitulnych mogły być opracowywane przez samego Franciszka, następnie rozsyłane braciom - tak, jak temu ministrowi - celem przedyskutowania i następnie, po naniesieniu proponowanych zmian uchwalane na kapitule. Tak oto rodziła się Reguła Braci Mniejszych.
Pierwsza wersja reguły, tzw. "Reguła niezatwierdzona" została przygotowana przez Franciszka w 1221 r., ale kapituła uznała ją za zbyt obszerną i za mało precyzyjną ze strony prawnej.
Za dwa lata zatem przedłożył Franciszek kapitule nową wersję reguły. Kapituła aprobowała ją, a papież Honoriusz III zatwierdził oficjalnie bullą "Solet annuere" z 29 listopada 1223 r. Tekst tej wersji reguły został włączony do tekstu bulli, stąd też nazwany został "Reguła zatwierdzona".
W przygotowaniu ostatecznej wersji reguły wspomagali Franciszka: brat Cezary ze Spiry, który jako znawca Pisma św. ubogacił tekst cytatami biblijnymi i kardynał Hugolin di Segni, biegły w prawie kanonicznym, który dopomógł w sformułowaniach prawnych, oraz zadbał o zgodność reguły z przepisami Kościoła. Nie umiemy natomiast odpowiedzieć, czy i jakie zmiany zostały naniesione do tekstu pod wpływem dyskusji na kapitule.
Czy w takim razie "Reguła Braci Mniejszych" jest w ogóle dziełem Franciszka? Posłużmy się takim przykładem: dyrektor firmy musi podjąć decyzję w jakiejś ważnej sprawie. Przestudiował pisma, jakie w tej sprawie napłynęły i poleca sekretarce przygotować stosowny dokument.
Za godzinę sekretarka przynosi gotowe pismo, dyrektor czyta je, przekreśla jedno czy drugie słowo, dopisuje inne, woła jeszcze radcę prawnego i każe mu zapoznać się z tym pismem. Radca prawny nanosi swoje uwagi. Dyrektor woła głównego specjalistę, ten po zapoznaniu się z pismem wyraża swoje zdanie, uważa, że należy ten czy ów akapit zmienić w całości, inny skrócić.
Pokreślony papier oddaje dyrektor sekretarce i każe jeszcze raz przepisać to na czysto. Za kilkanaście minut sekretarka przynosi gotowy dokument do podpisu.
Kto jest autorem pisma? Dyrektor, sekretarka, radca prawny czy główny specjalista? Oczywiście wszyscy oni współuczestniczyli w przygotowaniu dokumentu, ale ostatecznie podpisał go dyrektor, a podpisując, uznał dokument za swój, aprobował jego treść i wziął za nią odpowiedzialność.
Podobnie ma się rzecz z "Regułą Braci Mniejszych". Mimo, że w jej redagowaniu uczestniczyły różne osoby, ostatecznie Franciszek uznał ją za swoją i nosi ona jego imię; a nie uczyniłby tego z pewnością, gdyby nie wyrażała ona jego myśli, pragnień i ducha.
Ostatnia grupa, czyli pisma relacjonowane, to: Napomnienia, "Sposób życia przekazany św. Klarze" należący do grupy Reguł, z grupy Modlitw "Modlitwa przed krucyfiksem w kościele św. Damiana" oraz zbliżona swym charakterem do Napomnień "Prawdziwa i doskonała radość".

Roland Prejs OFMCap.